Phép quán không phải là tưởng tượng mà là dùng Tâm để soi: Thực hành Quán Thọ trên Thọ (Vedanānupassanā)

Phương pháp Quán niệm (Vipassanā) được Đức Phật dạy trong Kinh Tứ Niệm Xứ (Satipaṭṭhāna Sutta).

1. Bản chất của "Thọ" (Cảm thọ) trong Tâm lý học Phật giáo

Trong giáo lý, con người có 3 loại cảm thọ chính khi tiếp xúc với ngoại cảnh:

• Lạc thọ (Cảm giác dễ chịu, vui vẻ).
• Khổ thọ (Cảm giác khó chịu, đau đớn, bực bội – chính là cơn sân, tức ngực, nóng bừng khi bị xúc phạm).
• Xả thọ (Cảm giác bình thường, không khổ, không lạc).

Khi cơn Sân khởi lên, người phàm thường rơi vào cái bẫy: Đồng hóa mình với cảm thọ. Nghĩa là: "Tôi đang giận", hay "Nó làm tôi tức điên lên". Lúc này, Thọ (cảm giác tức ngực) và Tâm (cái tôi) dính chặt làm một, biến thành một ngọn lửa lớn thiêu đốt chính mình.

2. Sự vi diệu của việc "Chỉ Thấy" (Quán Thọ)

Chỉ đơn thuần thấy cơn sân đang đốt cháy lồng ngực, thấy sự khó chịu đang vận hành, rồi thấy nó tự diệt.

Ba bước chuyển hóa tối thượng:

1. Tách rời Thân-Tâm (Không còn đồng hóa):

Thay vì nghĩ "Tôi đang giận", thì nên tách ra đứng ở vị trí của một người quan sát (Nhân chứng tỉnh thức) và ghi nhận: "Đây là cảm thọ khó chịu đang có mặt ở lồng ngực". Cảm thọ lúc này chỉ là một khách thể đứng trước mặt ta, chứ không còn là TA nữa. Khi không còn cái "Tôi" để bấu víu, cơn giận mất đi nguồn năng lượng nuôi dưỡng.

2. Chấm dứt chuỗi phản ứng dây chuyền (Cắt đứt Vô minh):

Bình thường: Cảm thọ khó chịu (Sân)  Khởi tâm chống đối, muốn chửi lại, muốn trả đũa (Tập khí).

Nhưng khi mình chỉ "Thấy" và "Ghi nhận", - Không cho cái Sân đó lôi cái TA vào, chuỗi phản ứng đó bị bẻ gãy ngay tại mắt xích thứ nhất. Mình không cho nó mồi lửa để cháy tiếp.

3. Thấy quy luật Vô thường (Aniccam) ngay trên thân xác:

Mình không cần phải đọc sách hay nhẩm câu "mọi thứ là vô thường" nữa. Chính trong khoảnh khắc mình lặng lẽ quan sát, và tận mắt chứng kiến: Cơn đau tức ngực đó dâng lên đến đỉnh điểm, rồi nó tự lơi ra, yếu dần và... biến mất. Mình trực nhận ra: Ngay cả cảm giác giận dữ, khó chịu nhất cũng sinh ra, tồn tại rồi tự diệt đi. Đó là Trí huệ thực chứng (Tự tánh thấy), chứ không còn là kiến thức góp nhặt từ sách vở nữa.

Tóm lại

Cái gọi là "chứng ngộ" hay "giải thoát" không phải là một trạng thái thần bí ở cõi xa xôi nào cả. Nó nằm ngay ở khả năng: Khi cơn bão cảm xúc (Sân, buồn, đau) ập đến, thay vì nhảy vào bão để quẫy đạp, ta lùi lại một bước, thắp ngọn đuốc Chánh niệm lên, đứng bên lề đường và nhìn cơn bão tự quét qua rồi tan biến.

Nhưng cần phải ghi nhớ và huân tập phép quán này liên tục.

Thọ Sân thì dễ thấy.

Thọ Lạc cũng dễ thấy, dễ quan sát.

Nhưng Thọ Xả không sân không lạc thì nó dài triền miên không dễ quan sát. Nhưng cứ quan sát càng lâu, càng tốt.